Психодиагностика және психотерапия әдістерінің сөздігі
A Dictionary of Psychodiagnostic and Psychotherapy Methods
Біздің миымыз бейнекамера емес. Ол ақпаратты таңдайды, қысқартады, толықтырады және бұрынғы тәжірибеге сәйкес түсіндіреді. Сондықтан бір жағдайды екі адам мүлде басқаша қабылдауы мүмкін.
Наш мозг — не видеокамера. Он отбирает, сокращает, дополняет и истолковывает информацию с учётом прежнего опыта. Поэтому два человека могут совершенно по-разному воспринимать одну ситуацию.
Our mind is not a video camera. It selects, shortens, completes and interprets information according to previous experience. That is why two people may perceive the same situation very differently.
Бұл сабақтағы «когнитивтік қате» ұғымы ақыл-ой қабілетінің төмендігін білдірмейді. Бұл — жағдайды бағалау кезінде пайда болатын үйреншікті ойлау бұрмалануы.
В этом уроке выражение «когнитивная ошибка» не означает недостаток интеллекта. Речь идёт о привычном искажении, которое возникает при оценке ситуации.
In this lesson, the term “cognitive distortion” does not mean low intelligence. It refers to a habitual distortion that appears when we interpret a situation.
Психологиялық қорғаныс — мазасыздықты, кінә сезімін немесе ішкі қайшылықты азайтатын, көбіне бейсаналы психикалық тәсіл. Ол әдейі айтылған өтірікпен бірдей емес.
Психологическая защита — преимущественно неосознаваемый способ уменьшить тревогу, чувство вины или внутреннее противоречие. Это не то же самое, что намеренная ложь.
A psychological defense is a largely unconscious way of reducing anxiety, guilt or inner conflict. It is not the same as deliberately lying.
Когнитивные искажения можно исследовать через автоматические мысли, доказательства и альтернативные объяснения. Психологические защиты могут быть как полезными, так и мешающими — это зависит от ситуации, степени их выраженности и последствий.
В авторской книге психологические защиты сравниваются с иммунитетом: они помогают сохранять целостность собственного «я», когда новая информация неприятна или противоречит привычной самооценке. Но временное облегчение не всегда решает исходную проблему.
Үш түрлі құбылыс
Три разных явления
Three Different Processes
Когнитивтік қате
Когнитивная ошибка
Cognitive distortion
Адам жағдайды автоматты түрде бұрмаланған түрде түсіндіреді.
Человек автоматически истолковывает ситуацию искажённым образом.
A person automatically interprets a situation in a distorted way.
Психологиялық қорғаныс
Психологическая защита
Psychological defense
Психика жағымсыз сезімнен немесе ішкі қайшылықтан өзін көбіне бейсаналы түрде қорғайды.
Психика преимущественно неосознанно защищается от неприятного чувства или внутреннего конфликта.
The mind largely unconsciously protects itself from an unpleasant feeling or inner conflict.
Күйзеліспен күресу тәсілі
Стратегия совладания
Coping strategy
Адам қиындықты азайту немесе шешу үшін саналы әрекет жасайды.
Человек сознательно действует, чтобы уменьшить или решить проблему.
A person takes conscious action to reduce or solve a problem.
Совладание обычно предполагает осознанные мысли и действия, тогда как психологические защиты чаще работают вне сознательного контроля. (NCBI)
1-бөлім. Когнитивтік қателер
Часть 1. Когнитивные ошибки
Part 1. Cognitive Distortions
1. Ақ-қара ойлау
Чёрно-белое мышление
All-or-Nothing Thinking
Адам тек екі шекті нұсқаны көреді: толық жетістік немесе толық сәтсіздік.
Человек видит только две крайности: полный успех или полный провал.
A person sees only two extremes: complete success or complete failure.
Автоматты ой
Автоматическая мысль
Automatic thought
Егер мен қазақша мінсіз сөйлемесем, онда мен мүлде сөйлей алмаймын.
Если я не говорю по-казахски идеально, значит, я вообще не умею говорить.
If I cannot speak Kazakh perfectly, it means I cannot speak it at all.
Нақтырақ ой
Более точная мысль
More balanced thought
Мен қателермен сөйлей аламын және тәжірибе арқылы біртіндеп жақсарамын.
Я могу говорить с ошибками и постепенно совершенствоваться благодаря практике.
I can speak with mistakes and gradually improve through practice.
2. Апаттандыру
Катастрофизация
Catastrophizing
Адам жағымсыз оқиғаны апат ретінде елестетеді және оның салдарын асыра бағалайды.
Человек представляет неприятное событие как катастрофу и преувеличивает его последствия.
A person imagines an unpleasant event as a disaster and exaggerates its consequences.
Автоматты ой
Егер сөзді дұрыс айтпасам, бәрі мені мазақ етеді.
Если я неправильно произнесу слово, все будут надо мной смеяться.
If I pronounce a word incorrectly, everyone will laugh at me.
Нақтырақ ой
Біреу қатені байқамауы мүмкін, біреу түзетуі мүмкін, ал әңгіме бәрібір жалғасады.
Кто-то может не заметить ошибку, кто-то может исправить меня, а разговор всё равно продолжится.
Some people may not notice the mistake, someone may correct me, and the conversation can still continue.
3. Жағымдыны жоққа шығару
Обесценивание положительного
Discounting the Positive
Адам жақсы нәтиженің маңызын төмендетіп, оны кездейсоқтықпен түсіндіреді.
Человек уменьшает значение хорошего результата и объясняет его случайностью.
A person minimises a positive result and explains it as luck or coincidence.
Автоматты ой
Мен диалогты түсіндім, бірақ ол өте оңай болғандықтан ғана.
Я понял диалог, но только потому, что он был очень простым.
I understood the dialogue, but only because it was very easy.
Нақтырақ ой
Диалог оңай болды, бірақ оны түсіну үшін мен бұрын сөздер мен құрылымдарды үйрендім.
Диалог был несложным, но я понял его благодаря ранее изученным словам и конструкциям.
The dialogue was not difficult, but I understood it because I had previously learnt the words and structures.
4. Эмоцияға сүйеніп қорытынды жасау
Эмоциональное обоснование
Emotional Reasoning
Адам өз сезімін шындықтың дәлелі ретінде қабылдайды.
Человек воспринимает своё чувство как доказательство реальности.
A person treats a feeling as proof that something is true.
Автоматты ой
Мен өзімді сенімсіз сезінемін, демек, мен бұл тақырыпты білмеймін.
Я чувствую себя неуверенно, значит, я не знаю эту тему.
I feel uncertain, so I must not know this topic.
Нақтырақ ой
Сенімсіздік — бұл сезім. Менің нақты білімімді жауаптарым мен әрекеттерім көрсетеді.
Неуверенность — это чувство. Мои реальные знания показывают ответы и действия.
Uncertainty is a feeling. My actual knowledge is shown by my answers and actions.
5. Таңба тағу
Навешивание ярлыков
Labelling
Адам жеке қатені өзінің немесе басқа адамның тұрақты қасиеті деп жариялайды.
Человек превращает отдельную ошибку в постоянную характеристику себя или другого.
A person turns a single mistake into a permanent description of themselves or someone else.
Автоматты ой
Мен жаңа сөзді ұмытып қалдым. Мен тіл үйренуге қабілетсізбін.
Я забыл новое слово. Я неспособен к языкам.
I forgot a new word. I am bad at languages.
Нақтырақ ой
Мен бір сөзді ұмытып қалдым. Оны тағы бірнеше рет белсенді қолдануым керек.
Я забыл одно слово. Мне нужно ещё несколько раз активно его использовать.
I forgot one word. I need to use it actively several more times.
6. Жағымсыз сүзгі
Негативный фильтр
Mental Filter
Адам көптеген деректің ішінен тек бір жағымсыз бөлікті таңдап, қалғанын елемейді.
Человек выбирает из множества фактов одну отрицательную деталь и игнорирует остальное.
A person selects one negative detail from many facts and ignores everything else.
Автоматты ой
Мен он сөйлемнің тоғызын дұрыс айттым, бірақ біреуінде қателестім. Сабақ нашар өтті.
Я правильно произнёс девять предложений из десяти, но в одном ошибся. Занятие прошло плохо.
I said nine out of ten sentences correctly, but made one mistake. The lesson went badly.
Нақтырақ ой
Мен тапсырманың көп бөлігін орындадым және бір қатені анықтадым.
Я выполнил большую часть задания и обнаружил одну ошибку, над которой можно поработать.
I completed most of the task and found one mistake that I can work on.
7. Басқаның ойын оқу
Чтение чужих мыслей
Mind Reading
Адам басқа адамның не ойлағанын дәлелсіз білемін деп есептейді.
Человек считает, что знает мысли другого без достаточных доказательств.
A person assumes they know what someone else is thinking without sufficient evidence.
Автоматты ой
Сұхбаттасушым үндемеді. Ол менің қазақшамды өте нашар деп ойлайды.
Собеседник промолчал. Наверное, он считает, что я очень плохо говорю по-казахски.
The other person was silent. They probably think my Kazakh is terrible.
Нақтырақ ой
Ол шаршауы, алаңдауы немесе келесі сөзін ойлауы мүмкін. Қажет болса, мен сұрай аламын.
Он может быть уставшим, отвлечённым или обдумывать следующий ответ. При необходимости я могу спросить.
They may be tired, distracted or thinking about what to say next. I can ask if necessary.
8. Шамадан тыс жалпылау
Сверхобобщение
Overgeneralization
Адам бір немесе бірнеше оқиғадан барлық болашақ жағдайларға ортақ қорытынды жасайды.
Человек делает общий вывод обо всех будущих ситуациях на основании одного или нескольких случаев.
A person draws a general conclusion about all future situations from one or a few events.
Автоматты ой
Бір адам мені түсінбеді. Демек, мені ешкім түсінбейді.
Один человек меня не понял. Значит, меня никто не понимает.
One person did not understand me. Therefore, nobody will understand me.
Нақтырақ ой
Бір әңгіме сәтсіз болды. Басқа адаммен, басқа тақырыпта немесе баяуырақ сөйлескенде нәтиже өзгеше болуы мүмкін.
Один разговор оказался неудачным. С другим человеком, на другую тему или при более медленной речи результат может быть иным.
One conversation was unsuccessful. The result may be different with another person, another topic or slower speech.
9. Барлығын өзіңе қатысты қабылдау
Персонализация
Personalization
Адам оқиғаның көптеген ықтимал себептері болса да, оны бірден өзімен байланыстырады.
Человек сразу связывает событие с собой, хотя у него может быть множество других причин.
A person immediately relates an event to themselves even though it may have many other causes.
Автоматты ой
Мұғалім бүгін көңілсіз. Мен бірдеңені дұрыс істемедім.
Преподаватель сегодня не в настроении. Наверное, я сделал что-то не так.
The teacher seems unhappy today. I must have done something wrong.
Нақтырақ ой
Оның көңіл күйінің көптеген себептері болуы мүмкін. Менде өз кінәмді дәлелдейтін дерек жоқ.
У его настроения может быть много причин. У меня нет фактов, подтверждающих мою вину.
There may be many reasons for their mood. I have no evidence that I caused it.
10. «Тиіс» және «міндетті» талаптары
Требования «должен» и «обязан»
“Should” and “Must” Statements
Адам өзіне немесе басқаларға икемсіз және шектен тыс талаптар қояды.
Человек предъявляет к себе или другим чрезмерные и негибкие требования.
A person makes excessive and inflexible demands on themselves or others.
Автоматты ой
Мен әр сөзді бірден есте сақтауым керек.
Я должен запоминать каждое слово с первого раза.
I must remember every word the first time.
Нақтырақ ой
Кейбір сөздер тез, ал кейбіреулері бірнеше қайталаудан кейін есте қалады.
Некоторые слова запоминаются быстро, а другим требуется несколько повторений.
Some words are remembered quickly, while others require several repetitions.
Перечисленные модели соответствуют распространённым категориям когнитивных искажений, используемым в когнитивно-поведенческой терапии.
2-бөлім. Психологиялық қорғаныс
Часть 2. Психологические защиты
Part 2. Psychological Defenses
Психологическая защита не обязательно является вредной. Она может временно уменьшить напряжение и помочь человеку продолжить действовать. Проблема возникает, когда защита постоянно искажает ситуацию, ухудшает отношения или не позволяет решать повторяющуюся проблему. (NCBI)
1. Теріске шығару
Отрицание
Denial
Адам жағымсыз шындықты мойындамайды немесе оның маңызын азайтады.
Человек не признаёт неприятную реальность или уменьшает её значение.
A person refuses to acknowledge an unpleasant reality or minimises its importance.
Мысал
Мен мүлде шаршаған жоқпын. Тек айналамдағы адамдардың бәрі ашуландырады.
Я совсем не устал. Просто все окружающие меня раздражают.
I am not tired at all. It is just that everyone around me is annoying.
Пайдалы сұрақ
Мен мойындағым келмейтін қандай дерек бар?
Какой факт мне сейчас не хочется признавать?
What fact am I reluctant to acknowledge?
2. Проекция
Проекция
Projection
Адам өз сезімін, қалауын немесе қорқынышын басқа адамға телиді.
Человек приписывает другому собственное чувство, желание или страх.
A person attributes their own feeling, desire or fear to someone else.
Мысал
Мен қате айтудан қорқамын, сондықтан бәрі менің қатемді күтеді деп ойлаймын.
Я боюсь ошибиться и поэтому думаю, что все только и ждут моей ошибки.
I am afraid of making a mistake, so I assume that everyone is waiting for me to fail.
Пайдалы сұрақ
Бұл шынымен басқа адамның сезімі ме, әлде менің өз сезімім болуы мүмкін бе?
Это действительно чувство другого человека или оно может принадлежать мне?
Is this really the other person’s feeling, or could it be my own?
3. Рационализация
Рационализация
Rationalization
Адам өз әрекетінің шынайы себебінің орнына қисынды және жағымды түсініктеме табады.
Человек заменяет настоящую причину своего поведения логичным и более приятным объяснением.
A person replaces the real reason for their behaviour with a logical and more comfortable explanation.
Мысал
Мен қазақша сөйлемеймін, өйткені әлі мінсіз оқулық табылған жоқ.
Я не говорю по-казахски, потому что пока не нашёл идеальный учебник.
I do not speak Kazakh because I have not yet found the perfect textbook.
Нақтырақ нұсқа
Маған қате айту ыңғайсыз, сондықтан дайындықты жалғастырып, сөйлеуді кейінге қалдырамын.
Мне неловко ошибаться, поэтому я продолжаю готовиться и откладываю разговорную практику.
I feel uncomfortable making mistakes, so I continue preparing and postpone speaking practice.
4. Қашу
Избегание
Avoidance
Адам жағымсыз сезім тудыратын әрекеттен, адамнан немесе жағдайдан алыстайды.
Человек отдаляется от действия, человека или ситуации, вызывающих неприятные чувства.
A person stays away from an action, person or situation that produces unpleasant feelings.
Мысал
Мен сөйлеуден қорқамын, сондықтан тек сөздіктер мен грамматиканы оқимын.
Я боюсь говорить, поэтому занимаюсь только словарями и грамматикой.
I am afraid of speaking, so I study only vocabulary and grammar.
Кішкентай қадам
Бүгін мен бір адамға қазақша бір сұрақ қоямын.
Сегодня я задам одному человеку один вопрос по-казахски.
Today I will ask one person one question in Kazakh.
5. Сезімді басқаға бағыттау
Смещение
Displacement
Адам күшті эмоцияны оның нақты себебіне емес, қауіпсіздеу адамға немесе нысанға бағыттайды.
Человек направляет сильную эмоцию не на её настоящий источник, а на более безопасного человека или объект.
A person redirects a strong emotion from its real source to a safer person or object.
Мысал
Басшы адамды ренжітті, ал ол үйге келіп, жақындарына ашуланды.
Начальник расстроил человека, а тот пришёл домой и сорвался на близких.
A manager upset someone, and the person went home and snapped at their family.
Пайдалы сұрақ
Менің ашуым шын мәнінде кімге немесе неге бағытталған?
На кого или на что в действительности направлен мой гнев?
Who or what is my anger really directed at?
6. Интеллектуализация
Интеллектуализация
Intellectualization
Адам сезімді бастан кешірудің орнына жағдайды шектен тыс талдайды және теорияға айналдырады.
Человек вместо переживания чувства чрезмерно анализирует ситуацию и превращает её в теорию.
Instead of experiencing a feeling, a person overanalyses the situation and turns it into a theory.
Мысал
Мен сөйлеуге қорқатынымды мойындаудың орнына, тілдік мотивация туралы ұзақ ғылыми баяндама жасаймын.
Вместо того чтобы признать страх разговорной практики, я читаю длинную научную лекцию о языковой мотивации.
Instead of admitting that I am afraid to speak, I give a long scientific lecture about language motivation.
Пайдалы сұрақ
Мен қазір қандай сезімді талқыламай айналып өтіп жатырмын?
Какое чувство я сейчас обхожу с помощью анализа?
Which feeling am I avoiding through analysis?
7. Сублимация
Сублимация
Sublimation
Адам қиын немесе әлеуметтік қолайсыз импульсті пайдалы, шығармашылық немесе қауіпсіз әрекетке бағыттайды.
Человек направляет трудный или социально неприемлемый импульс в полезную, творческую или безопасную деятельность.
A person channels a difficult or socially unacceptable impulse into a useful, creative or safe activity.
Мысал
Мен ашуландым, бірақ жанжалдың орнына сезімдерім туралы үш тілде қысқа мәтін жаздым.
Я разозлился, но вместо конфликта написал короткий текст о своих чувствах на трёх языках.
I became angry, but instead of starting an argument, I wrote a short trilingual text about my feelings.
Нәтиже
Эмоция жоққа шығарылмайды, бірақ оның энергиясы пайдалы әрекетке жұмсалады.
Эмоция не отрицается, но её энергия используется для полезного действия.
The emotion is not denied, but its energy is used for a constructive action.
8. Әзіл
Юмор
Humor
Адам қиын жағдайдың күлкілі жағын тауып, эмоциялық қысымды азайтады.
Человек находит смешную сторону трудной ситуации и уменьшает эмоциональное напряжение.
A person finds the humorous side of a difficult situation and reduces emotional tension.
Мысал
Мен қазақша сөзді ұмытып қалдым, бірақ оның орнына үш жаңа сөз ойлап таптым. Өкінішке қарай, олардың ешқайсысы қазақша емес еді.
Я забыл казахское слово, зато придумал три новых. К сожалению, ни одно из них не было казахским.
I forgot the Kazakh word but invented three new ones. Unfortunately, none of them was Kazakh.
Маңызды айырмашылық
Пайдалы әзіл өзіңді немесе басқа адамды қорламайды.
Полезный юмор не унижает самого человека или окружающих.
Helpful humor does not humiliate oneself or other people.
«Ми соты» жаттығуы
Упражнение «Суд над мыслью»
The “Thought Trial” Exercise
Автоматическую мысль не нужно сразу объявлять ложной. Она может быть полностью верной, частично верной или ошибочной. Полезнее проверить её как версию. Такой подход используется в рабочих листах когнитивной терапии.
1. Оқиға
Ситуация
Situation
Мен қазақша хабарлама жібердім, бірақ маған екі сағат бойы жауап бермеді.
Я отправил сообщение по-казахски, но мне не отвечали два часа.
I sent a message in Kazakh, but received no reply for two hours.
2. «Айыптаушының» сөзі
Версия «обвинителя»
The “Prosecutor’s” Version
Мен қате жаздым. Адам менімен сөйлескісі келмейді.
Я написал неправильно. Этот человек не хочет со мной разговаривать.
I wrote it incorrectly. This person does not want to talk to me.
3. «Тергеушінің» сұрағы
Вопрос «следователя»
The “Detective’s” Question
Нақты белгілі деректер қандай?
What facts do I know for certain?
Хабарлама жіберілді. Жауап әлі келген жоқ. Жауаптың болмау себебі белгісіз.
Сообщение отправлено. Ответа пока нет. Причина отсутствия ответа неизвестна.
The message was sent. There has been no reply yet. The reason is unknown.
4. «Қорғаушының» нұсқалары
Версии «защитника»
The “Defence Lawyer’s” Alternatives
Ол хабарламаны әлі көрмеген болуы мүмкін.
Возможно, он ещё не видел сообщение.
They may not have seen the message yet.
Ол жауапты кейінірек жазғысы келуі мүмкін.
Возможно, он хочет ответить позднее.
They may intend to reply later.
Менің хабарламамда қате болса да, оны түзетуге болады.
Даже если в моём сообщении есть ошибка, её можно исправить.
Even if my message contains a mistake, it can be corrected.
5. Пайдалы әрекет
Полезное действие
Useful Action
Мен күтемін, кейін қажет болса, қысқа нақтылау хабарламасын жіберемін.
Я подожду и при необходимости позднее отправлю короткое уточнение.
I will wait and, if necessary, send a short follow-up message later.
Төрт пайдалы сұрақ
Четыре полезных вопроса
Four Helpful Questions
1
Не болды? Тек деректерді атаңыз.
Что произошло? Назовите только факты.
What happened? State only the facts.
2
Мен бұл жағдайды қалай түсіндірдім?
Как я истолковал эту ситуацию?
How did I interpret the situation?
3
Менің ойымды қандай деректер растайды және қандай деректер оған қайшы келеді?
Какие факты подтверждают мою мысль, а какие ей противоречат?
What evidence supports my thought, and what evidence contradicts it?
4
Енді қандай шағын пайдалы әрекет жасай аламын?
Какое небольшое полезное действие я могу выполнить сейчас?
What small useful action can I take now?
Басқа адамдарға диагноз қоймаңыз
Не ставьте диагнозы окружающим
Do Not Diagnose Other People
Бұлай айтпаған дұрыс:
Лучше не говорить:
Avoid saying:
Сенде проекция бар.
У тебя проекция.
Бұлай айтқан дұрыс:
Лучше сказать:
A better option:
Меніңше, сен менің ниетім туралы қорытынды жасап отырсың. Мен не ойлағанымды өзім түсіндірейін.
Мне кажется, ты делаешь вывод о моих намерениях. Позволь мне самому объяснить, что я думал.
It seems that you are drawing a conclusion about my intentions. Let me explain what I was thinking.
Психологические термины полезнее применять для наблюдения за собственными реакциями, а не как оружие в споре.
Сабақтың негізгі ойы
Главная мысль урока
Main Idea of the Lesson
Әр ой — дерек емес. Әр сезім — шындықтың дәлелі емес. Әр психологиялық қорғаныс — жау емес.
Не каждая мысль является фактом. Не каждое чувство доказывает реальность. Не каждая психологическая защита является врагом.
Not every thought is a fact. Not every feeling proves reality. Not every psychological defense is an enemy.
Мақсат — өзіңді барлық қателерден «тазарту» емес, автоматты реакцияны байқап, жағдайға дәлірек және пайдалырақ жауап таңдауды үйрену.
Цель состоит не в том, чтобы «очистить» себя от всех ошибок, а в том, чтобы замечать автоматическую реакцию и выбирать более точный и полезный ответ.
The goal is not to eliminate every distortion, but to notice an automatic reaction and choose a more accurate and useful response.
При длительной тревоге, подавленности, выраженных конфликтах или состояниях, мешающих повседневной жизни, одного самостоятельного анализа может быть недостаточно: стоит обратиться к квалифицированному психологу, психотерапевту или врачу.